တာလ်ိဳင္ပု႙ အဓိကလဿဳဟ္ဂွ္ သြက္ဂြံဆဝ္မၛဳဟ္မွာဇန္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္ ညံင္ဂြံလုပ္ပှာန္ပၜန္ဂတးကုီ၊ နကုႝပှာန္ပၜန္ဂတး သြက္ဂြံဗတိုက္ပလုီေထာအ္ ရဲသမၜဲတိကုီ၊ ပေရင္ပၜန္ဂတး ညံင္ဂြံဗ်ာပ္အာ အလုံဍဳင္မြဲဂွ္ ပု႙ဒးေကၜာန္ေရာင္။ ညးလုႝမြဲဟြံဟုီ ဟြံၿဇိဳဟ္နက္ လတူတာလ်ိဳင္အဓိကဏအ္မၢး မှိဟ္ဂွ္ ဒွ္ညးမယိုက္ေဂၜင္တာလ်ိဳင္ခိုဟ္မြဲ ဟြံေသင္။ ေကာန္သၢံင္ပု႙တအ္ဂွ္ ကၜိဳဟ္ခၜင္ေကတ္ တာလ်ိဳင္အဓိကဏအ္တုဲ ညံင္ပေရင္ပၜန္ဂတး ဂြံဗ်ာပ္အာ အလုံမြဲဍဳင္ဂွ္ ဟြံဒွ္ညံင္ဂြံဒွ္ ဒးဂစာန္ေရာင္။ ယဝ္ရကၜိဳဟ္ေကတ္မၢး ပေရင္ဒတုဲဖုႝပိုန္ျဒပ္ ေကုာံ ပေရင္မံင္စံင္စသုင္မွာဇန္ဂမၜိဳင္ဂွ္ ပု႙ပေထာအ္မဇၨၽဟ္ဟြံဂြံ။ မူဟိုတ္ေရာဟုီမၢး ေပဲါပှာန္ပၜန္ဂတးဂွ္ ဒွ္ေပဲါပှာန္မွာဇန္တအ္ရ။ ဂြံဗတိုက္ပှာန္မာန္ဂွ္ ဒးဆဝ္မၛဳဟ္စန္ဒက္ ညးဍဳင္ကြာန္မွာဇန္တအ္ေရာင္။ ဒးဗဒဗဒဲါ ကုညးဍဳင္ကြာန္တအ္ေရာင္။

ဍာံဍာံေတအ္ဂွ္ ၐိုတ္ဗတိုက္ပှာန္ေဟင္ ပု႙တအ္ဆဝ္ဗၛဳဟ္မွာဇန္တအ္တုဲ၊ ပု႙တအ္ ဟြံေကၜာန္ကေမၜာန္တှဟ္ မတြံဂး ကေမၜာန္ပေရင္စသုင္မံင္စံင္မွာဇန္တအ္မၢး ဂြံဗတိုက္ကုႝသှမာန္ညိဟာ? ဗတိုက္ဟြံမာန္ဂွ္ ခ်ိဳတ္ပၜိဳတ္ဒဿံင္ရ။ ပု႙တအ္မိက္ဂြံဇှးသှမၢး ကေမၜာန္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ပု႙တအ္ဒးေကၜာန္ေရာင္။

စပ္ကုႝတိဗၛကၜအ္သြဝ္တအ္ဂွ္ တိဗၛကၜအ္သြဝ္ေကာန္ဍဳင္ပု႙ ရဲသမၜဲတိတ္ မသီလဝ္တအ္ဂွ္ ညံင္ဂြံကေလင္စိုပ္ တဲေကာန္ဍဳင္ပု႙ဂွ္ ပု႙ဒးဖန္ကုႝေရာင္။ ညံင္ရဵသဿာဗၛတအ္ ဂြံေကၜာန္စိုတ္ေသၜာင္သပဝ္ဂွ္ ပု႙ဒးဖန္ကုႝတုဲ ေႀသာံၐဲဗၐိုတ္ ညံင္ဂြံတိတ္ဂၜိဳင္င္ဂွ္ ပု႙ဒးဖန္ ဂၜာဲကုႝနဲကဲေရာင္။ ဖိုလ္ဂုဏ္သဿာကေမၜာန္တအ္ဂွ္ ပု႙ဒးစုႝဒှာကုႝေရာင္။ ျပသှာပေရင္မံင္စံင္စသုင္မွာဇန္တအ္ မဒးတဝ္ဒဿံင္မုက္ မပၲံ ေႀသာံသၛဳေကၜင္လသိုန္ကုီ၊ ပေရင္ထတ္ယုက္ကုီ၊ ပေရင္ထပ္ထဲသှက္ကရဲတအ္ဂွ္ ဒးေသာင္ၐးကုႝေရာင္။

ဟုီသေရာပ္ေထာအ္မၢး ျပသှာပေရင္စသုင္မံင္စံင္ ဗိုက္လတက္ မဒွ္ျပသှာညးမွာဇန္တအ္ မဒးတဝ္ဒဿံင္မုက္ ႐ုိဟ္ဒဒွ္တၛဲတအ္ဂွ္ ဒွ္ျပသှာပု႙တအ္ မဒးပေသာင္ ဒးပဂ႐ုဖအိုတ္ရ။ ျပသှာတအ္ဏအ္ ယဝ္ရပု႙တအ္ ဗိုင္ပေသာင္ ရႏုက္ဗေပင္ကႝုမာန္မၢး ပု႙ဂွ္ ဒွ္ညးမစ႘ဇန္ဖန္ဖက္ ပေရင္စသုင္မံင္စံင္ဗိုက္လတက္မွာဇန္တအ္ ဍာံဍာံရ။ မွာဇန္တအ္ေလဝ္ တန္တဵမြဲဂေကာံမြဲကေရာံဖဵပု႙တုဲ ကုႝျဒဟတ္ထံက္ဂလာန္ ကုပု႙ကတိုင္ကတုိင္ကဿဟ္ဟ္ေရာင္။

ယြံသၢံင္တအ္ စိုပ္အခိင္အခါဏအ္မၢး ပှာန္ပၜန္ဂတးဏအ္ ညံင္ေသၢာံဗတိုက္ဆဝ္မၛဳဟ္စန္ဒက္မွာဇန္တအ္ ဂြံမာန္ဟာ ဂြံမာန္ဒဿံင္ ဂြံဂွ္မာန္ဒဿံင္ရ။

ပႜဲညးမယိုက္ေဂၜင္တာလ်ိဳင္လၛႝဳဂွ္ အကာဲအရာသာ္ဝြံ ဒွ္ဒဿံင္ရ။ ဟုီေကၜာန္တဵ ဆကေမၜာန္ ညံင္ဂြံ သၜဲပတိတ္ဒပ္ပၜန္ဂတး၊ သြက္ဂြံဗက္အကံက္အေခါန္၊ သြက္ဂြံဂၜာဲၾသန္ေဗာ္သဿးတုဲ စပ္ကုႝကာဟိုတ္သအာင္ဂွ္ ဟြံခ်ပ္ဂှန္ ဟြံပဂ႐ုရ။

ယဝ္ဒးပေတာအ္ နဒဒွ္ဥပမာ ပႜဲဍဳင္ၾကဳက္ ဒဒွ္မြဲအခိင္ေတအ္မၢး အလုႝအသ႘ေဢာအ္ဍဳင္ေတန္က်ပ္ဂွ္ ဆဝ္မၛဳဟ္သြက္ဂြံ သြက္ဂြံသၜဲပတိတ္ ဒပ္ဗေကတ္ဇကု သြက္ဂြံပါလုပ္ ပႜဲဂေကာံပေရင္တိုက္ပလံင္တအ္ဂွ္ေဟင္ ေကၜာန္တဵအိုတ္ရ။ ကိစၥပေရင္စသုင္မံင္ဗိုက္လတက္ လတူမွာဇန္တအ္ဂွ္ ညိေလဝ္ဟြံပဂ႐ုရ။ ေကာန္ဍဳင္ေတန္က်ပ္ဂွ္ ေအွ္ာသြက္ဂြံစံင္ဟြံမြဲ၊ ရဲတၜတမ္႐ုိဟ္ ဂိုင္ၿခိဳင္လဝ္ၐုႝတုဲ ရာန္ဟြံဂြံ မှိဟ္လၛႝဳတအ္ သၛိသြက္ဂြံမံင္ေလဝ္ ဟြံမြဲ။ သၛဳေကၜာဝ္တုဲ ငၛဳဟ္သၛဳေလဝ္ကႜင္တဵရ။ ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္ျပသှာေကာန္ဍဳင္ေတန္က်ပ္တအ္ မဒးဒုင္တဝ္ဒဿံင္မုက္ရ။ ညံင္ဂြံေသာင္ကလးကုႝအ႐ုီအဗင္ ကုညးတအ္ဂွ္ ညးတအ္စဿ႘ဒဿံင္ ေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္အိုတ္ရ။ ဆဂးဂွ္ ကိစၥဏအ္ အလုႝအသ႘ေဢာအ္ဍဳင္ေတန္က်ပ္ဂွ္ ညိညဟြံရပ္စပ္ ခ်ပ္ဂှန္ရ။ ပႜဲအခိင္ဂွ္ ႏူဂေကာံဃံင္ရဲ သဿာဗၛ သဿာကေမၜာန္တအ္ ကေလင္႐ုဲကံက္ေကတ္ ညးစှးတုဲ ေကာံဓ႐ုီပန္မသုန္ဝါဂွ္ ကိစၥသြက္ဂြံသၜဲပတိတ္ ဒပ္ဗေကတ္ ကုကိစၥဆဝ္မၛဳဟ္ သြက္ဂြံလုပ္ဂေကာံ ပေရင္ယိုက္ပလံင္ေဟင္ ခ်ပ္ဂှန္တဵအိုတ္ရ။ ဟိုတ္ႏူဟြံခ်ပ္ဂှန္ ပေရင္ကိစၥ မစပ္ကုမံင္စံင္စသုင္မွာဇန္တအ္ဂွ္တုဲ လအ္တိုန္ညိဂွ္ ညးစှးတအ္ ၐိုတ္ (၁၀၀) တၜျပင္င္ စိုတ္ဟြံလုပ္စတုဲ ေကာ္ေကာံဓ႐ုီေလဝ္ ဟြံဂြံရ။ ဟိုတ္ႏူဂွ္ရ သြက္ဂြံသၜဲပတိတ္ဒပ္ဗေကတ္ သြက္ဂြံဆဝ္မၛဳဟ္ ဂြံလုပ္ဂေကာံ မယိုက္ပလံင္တအ္ဂွ္ ကလိဂြံအံင္ဇှးေအာန္ေစွ္ကၜဳင္ရ။ ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္အကာဲအရာမြဲရ။

ဟိုတ္ဂွ္ရ မိက္ဂြံပတိုန္ထၞးၿဇိဳဟ္ဟ္နက္က္ဂွ္ စပတံႏူျပသှာတိဗၛကၜအ္သြဝ္ ျပသှာသဿာကေမၜာန္ သၛဳၐႝုေကၜင္ေျမက္ ပေရင္မံင္စံင္ဗိုက္လတက္မွာဇန္တအ္ဂွ္ ဂပ္ဝ္ဒးစြံသတိၿဇိဳဟ္ဟ္နက္က္ေရာင္။ ပေရင္စသုင္မံင္စံင္မွာဇန္တအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ပု႙တအ္ဒးေဖ်ဟ္အစ႘အဇန္ ပႜဲကေမၜာန္ပု႙ အ႐ုိဟ္တၛဲေရာင္။ စပ္ကႝုျပသှာတအ္ဏအ္ ဒးခ်ပ္ဂှန္ေကာံဓ႐ုီေရာင္။ ဒးေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ေရာင္။ အတိုင္မေဖ်ဟ္လဝ္ သၢဳတ္သြာတ္ဂွ္ ဒးေကၜာန္အာေရာင္။ ဒးစဿ႘စဿတ္ကေလာန္ဗၐတ္ဒတဲုဖိုလ္ေရာင္။ ပု႙တအ္ဂွ္ ဒးဒွ္ညးစှးဒတုဲဖုႝမွာဇန္တအ္တုဲ ပု႙တအ္ဂြံဒုင္စဖုႝတုပ္သဿဟ္ ကုမွာဇန္တအ္ေရာင္။ ပု႙ဒးေကၜာန္ စုႝကုႝမွာဇန္တအ္ တီေရာင္။

တုဲပၜန္ တာလ်ိဳင္ကေမၜာန္ကဆံင္သၜဳင္ ပု႙မပတိုန္ထၞးလဝ္ဂမၜိဳင္ ညံင္ညးတအ္ ဂြံကၜိဳဟ္ေကတ္ တာလ်ိဳင္ပှာန္ပၜန္ဂတးဂွ္ ဒးေကၜာန္အာေရာင္။ ပေရင္ပၜန္ဂတး သြက္ဂြံျပးဇာပ္အာ အလုံေကာန္ဂကူမန္ဂွ္ ဒးေကၜာန္အာ စုႝကုႝညးတအ္ ဒုင္တဲေရာင္။ ဒးေကၜာန္ စုႝကုႝညးတအ္ ဂြံလုပ္ဗတိုက္ဗတိုက္ေကှာတ္ေပဲါအံင္ဇှးပၜန္ဂတးေရာင္။

ယြံေကာန္သၢံင္တအ္ အထံက္ဂလာန္ ႏူမွာဇန္တအ္ဂွ္ မိက္ဂြံဂြံဒဿံင္ဟာ၊ မွာဇန္တအ္ ညံင္ဂြံလုပ္ေပဲါဗတိုက္ သုီစိုတ္သုီစ႐ုိတ္ ပႜဲမုက္ဗလးပှာန္တအ္ မိက္ဂြံကုႝပါလုပ္ကုီဟာ။ မိက္ဂြံကုႝ ညးတအ္ေကၜာန္ကေရာမ္ပု႙မၢး ပု႙ဒးမံင္တုပ္ပ္ ကေရာမ္မွာဇန္တအ္ေရာင္။ ညံင္စိုတ္မွာဇန္တအ္ ဂြံထတ္ကာတ္သေလာင္သပဝ္ကၜဳင္ဂွ္ ဒးဆဝ္မၛဳဟ္ကုႝေရာင္။ ပေရင္ခ်ိဳတ္ဂ်ိဳင္မွာဇန္တအ္ဂွ္ ဒးစြံဂ႐ုေရာင္။ ဒတုဲဖိုလ္မွာဇန္တအ္ဂွ္ နကုႝေစတနာအးအး ဒးယိုက္ေဂၜင္ ေရင္တၜဳင္ကုႝေရာင္။ ပေရင္ကေမၜာန္ပတိတ္ဗှိက္ကုီ၊ ျပသှာပေရင္စသုင္မံင္စံင္ကုီ၊ ျပသှာမွာဇန္တအ္ မဒးဒုင္တဝ္မုက္ မပၲံကုႝသၛဳေကၜင္ဌာန္ဒဿံင္ဗြိဳက္လတက္ ပေရင္ၐံင္ပဿတ္ဒွ္မှိဟ္ အလုံအိုတ္သုီဂွ္ ဒးေသာင္ကလးကုႝေရာင္။ ပု႙တအ္ေကၜာန္ဗုီဏအ္မၢး မွာဇန္တအ္ ထံက္ဂလာန္ကုႝပု႙ ဗြဲစဿတ္ေရာင္။ ပေရင္ပၜန္ဂတးဂွ္ ညးတအ္သႜိဳက္မၜာ္ေသှဟ္သှဵေရာင္။ ရဲသမၜဲတိတအ္ ကၜဳင္ဗတိုက္ေဒသ ဇေရင္ညးတအ္မၢး မွာဇန္တအ္ ဟြံစြံပဓါန ကုလမ်ီဳညးတအ္မြဲသာ္ ကေလင္ဗတိုက္ေထာအ္သှတအ္ ဗြဲစဿတ္ေရာင္။

(ဒုင္သဇိုင္ ကုဂလာန္ကႜိဳပ္သကိုပ္ၾကဳက္မဝ္သ႘တုင္ ပႜဲသှာံ ၁၉၃၄ ဂိတုဂ်ာန္နဝါရ႘ (၂၇)ဂွ္ ဖန္ခ်ဴလဝ္ ညံင္ဂြံကိတ္ည႘ ကုဒဒွ္ဂကူမန္)